Διάλογος Σωκράτη Πρωταγόρα στον Άδη

Τελειώνοντας κίνησε να προχωρεί στα άδυτα του Άδη· αχνές σκιές πλησίαζαν κι έφευγαν πάλι πίσω, μέχρι που μέσα στο ζοφερό σκοτάδι ξεχώρισε μια επιβλητική φιγούρα να τον πλησιάζει σαν να τον έψαχνε από ώρα. Με δυσκολία τον γνώρισε, ήταν ο Πρωταγόρας ο σοφιστής που του μίλησε με λόγια συμπάθειας: 

-Σωκράτη, είναι αλήθεια ότι σε βρήκε άδοξος θάνατος γιατί σε συκοφάντησαν κι εσένα άχρηστοι άνθρωποι;

- Αλήθεια είναι. Με κατηγόρησαν ότι ήμουν, λέει, άθεος, έφερνα καινά δαιμόνια και διέφθειρα τους νέους. Γελοίες κατηγορίες, γιατί, όπως είπα στους Αθηναίους στην Απολογία μου, δεν μπορεί κάποιος που δεν πιστεύει στους θεούς να εισάγει νέους θεούς καθώς επίσης δεν μπορεί να εκπαιδεύει τους νέους στο  κακό που, αν επικρατήσει στην πόλη, θα  αφανίσει και τον ίδιο.

 Στην πραγματικότητα με σκότωσε το μίσος των Αθηναίων πάνω στο οποίο βρήκαν πρόσφορο έδαφος οι συκοφαντίες των κατηγόρων μου. Με μισούσαν γιατί με τις ερωτήσεις που έκανα σε δήθεν σοφούς πολίτες αποδείκνυα στους ίδιους και στους άλλους ότι δεν ήξεραν τίποτα καλό και σωστό, παρόλο που είχαν την φήμη του σπουδαίου. Και εκτός απ’ αυτούς με μισούσαν και οι άλλοι που ήταν μαζί τους, γιατί τολμούσα να αμφισβητώ αυτούς που θαύμαζαν. Εγώ όμως δεν έδινα σημασία στο μίσος τους, αντίθετα μάλιστα μέσα μου χαιρόμουν που έβγαινε σωστός ο χρησμός του Απόλλωνα που είχε πει ότι ήμουν ο σοφότερος άνθρωπος· εγώ τουλάχιστον είχα επίγνωση ότι δεν ξέρω τίποτα, ενώ οι άλλοι νόμιζαν ότι ξέρουν χωρίς να ξέρουν, άρα ήμουν σοφότερος.

Και, όπως τους είπα στο δικαστήριο, αν το αντάλλαγμα για να ζήσω ήταν να πάψω να μιλάω, τότε ευχαρίστως θα διάλεγα το θάνατο.

-Περίεργη Απολογία φαίνεται ότι έκανες, Σωκράτη, και λυπάμαι που δεν ήμουν εκεί να τους βλέπω όσο σε άκουγαν.

-Έχεις δίκιο. Αλλά νομίζω πως ό, τι κι αν έλεγα το είχαν πάρει απόφαση να μου κλείσουν το στόμα. Η αιτία ήταν πολιτική. Κάποιοι θα σκεφτούν ότι τάχα δεν μου συγχωρούσαν το γεγονός πως τους αδίκησαν μαθητές μου, όπως ο Αλκιβιάδης, ο Χαρμίδης και ο Κριτίας. Λάθος. Με είχαν βάλει στο μάτι οι δημαγωγοί γιατί προσπάθησα να σταθώ εμπόδιο στην ανήθικη δημαγωγία τους, όταν τους είπα στην εκκλησία ότι τα ψηφίσματα του λαού που αποσπούσαν με ψέματα και κολακείες δεν μπορούν να έχουν μεγαλύτερη ισχύ από τον νόμο, γιατί αυτό αποτελεί παρέκκλιση και διαφθορά της δημοκρατίας.

- Με στενοχωρούν αλλά δεν με ξαφνιάζουν, Σωκράτη, τα λόγια σου. Μίσος και πολιτική ήταν, όπως ξέρεις, οι λόγοι της δίωξης πολλών ανδρών. Εσένα σε σκότωσαν οι αυτοαποκαλούμενοι δημοκρατικοί, εμένα με μισούσαν και με καταδίωξαν οι ολιγαρχικοί που έβαλαν κάποιον ασήμαντο να με κατηγορήσει για αθεΐα και ασέβεια κι έκαψαν τα βιβλία μου στην αγορά.

Δυστυχώς, η δημοκρατία που στηριζόταν στον  νόμο και στην πολιτική αρετή, η ελευθερία, η ισονομία, η αξιοκρατία και η αριστεία έλαμψαν για λίγο στην Αθήνα για να τις μάθουν οι άνθρωποι και να τις μνημονεύουν για πάντα· αλλά ήταν μοιραίο να σβήσουν, γιατί δεν τις θέλουν οι  μέτριοι, οι ανάξιοι και οι κακοί που είναι οι περισσότεροι.

Εγώ όμως, Σωκράτη, όταν με κατηγόρησαν, έφυγα για να μη δώσω στους άχρηστους και τους κακούς τη χαρά να μ’ εξοντώσουν. Και δεν μετανιώνω. Εσύ γιατί δεν έφυγες;

-Αυτό, Πρωταγόρα, δεν θα το έκανα ποτέ, όπως εξήγησα και στον Κρίτωνα που ήθελε να με φυγαδεύσει από την φυλακή. Για μένα δεν έχει σημασία πώς είναι και πώς λειτουργεί η δημοκρατία, αλλά πώς πρέπει να είναι και πώς πρέπει να λειτουργεί. Τι θα απαντούσα στους Νόμους αν την ώρα που έφευγα στέκονταν μπροστά μου αυστηροί και μου έλεγαν «Σωκράτη, πες µας, τι έχεις κατά νου να κάνεις; ∆εν σκέπτεσαι πως µε αυτή την φυγή σου καταργείς εµάς και όλη την Πολιτεία;  Ή νομίζεις πως είναι δυνατόν να σταθεί ορθή µια Πολιτεία και να µην ανατραπεί, εκεί όπου οι αποφάσεις των δικαστηρίων δεν έχουν κανένα κύρος; Εσύ δεν ήσουν που δίδασκες ότι τίποτα δεν πρέπει να λογαριάσει κανείς εµπρός στο δίκαιο; Εσύ δεν δίδασκες ότι ακόμη και όταν  αδικείται κάποιος δεν πρέπει να ανταποδίδει το άδικο, γιατί δεν πρέπει µε κανένα τρόπο να αδικεί;»

-Μα εσύ, Σωκράτη, φεύγοντας δεν θα διέπραττες αδικία, το αντίθετο μάλιστα θα εμπόδιζες να διαπραχθεί μια φρικτή αδικία.  Όπως σου είχα πει πριν πολλά χρόνια, όταν μιλούσαμε για  την αρετή στο σπίτι του Καλλία, πρέπει να τιμωρείται με τις έσχατες ποινές μόνο αυτός που δεν θέλει να διδαχθεί την αρετή και συνειδητά δεν την ασκεί και δεν την επιδιώκει. Εσύ όμως ήσουν ο ίδιος πάντοτε ενάρετος και δίδασκες και σε άλλους την αρετή, άρα με κανένα τρόπο η πολιτεία δεν έπρεπε να σου επιβάλει την ποινή του θανάτου και εσύ με κανένα τρόπο δεν έπρεπε να αφήσεις την κοινωνία και την πολιτεία να κάνουν τέτοιο έγκλημα.

- Λέμε διαφορετικά πράγματα, Πρωταγόρα. Εγώ σου λέω ότι δεν μπορούσα να αδικήσω και αδικώντας να αναιρέσω την ισχύ των Νόμων της πόλης και συ μου λες ότι έπρεπε να αδικήσω τους Νόμους επειδή με αδίκησαν ανάξιοι άνθρωποι.  Και παραβλέπεις ότι περιφρονώντας τους Νόμους θα έδινα την δυνατότητα σ’ αυτούς τους ανάξιους όχι να εξοντώσουν έναν γέρο άνθρωπο, αλλά να αποδυναμώσουν τους ίδιους τους Νόμους.

-Δηλαδή, Σωκράτη, θέλεις να με κάνεις να παραδεχτώ ότι έκανες πιο ισχυρούς τους Νόμους αφήνοντας να νικήσει η αδικία; Σκέψου μόνο αυτό που λέει ο Πυθαγόρας, ότι το κακό βρίσκεται στην ίδια συστοιχία με το άπειρο και το σκότος, πολλαπλασιάζεται και μαυρίζει τον κόσμο. Η καταδίκη σου δεν θα είναι η τελευταία αδικία απέναντι στους ανθρώπους της αλήθειας και της αρετής, απέναντι στην ίδια την αρετή. Θα είναι ορόσημο και αρχή.

Έτσι είπε και σώπασε. Κι ο Σωκράτης έμεινε κι αυτός σιωπηλός. Αυτά που είπε ο σοφιστής κλωθογύριζαν στη σκέψη του μαζί με όσα έλεγε στους φίλους του στην φυλακή λίγο πριν πεθάνει, ότι μένοντας πιστός στους Νόμους της πόλης δεν θα φοβηθεί να σταθεί μπροστά στους  αδελφούς τους, τους φοβερούς Νόμους του κάτω κόσμου. Και ξαφνικά απόρησε  που δε  τον είχαν ακόμη καλέσει. Πήγε να ρωτήσει τον Πρωταγόρα, αλλά αυτός είχε χαθεί μέσα στο Έρεβος που σκέπαζε σιγά-σιγά και τον ίδιο…

Προσεγγίζοντας τον Θουκυδίδου Περιλέους Επιτάφιο ως Δημηγορία

 αφαιρούμε το περιστασιακό και διαβάζουμε τον

Επιτάφιο πίσω από τον Επιτάφιο, τον Επιτάφιο της Αθήνας. 

Είναι δύσκολο να κερδίσω την επιδοκιμασία όλων, γιατί όσοι ξέρουν την πραγματικότητα θα έχουν την εντύπωση ότι τα λόγια αδικούν την αλήθεια, ενώ οι υπόλοιποι, ακούγοντας πράγματα που τους ξεπερνούν, θα εκφράζουν δυσπιστία. Παρόλα αυτά θα συνεχίσω, γιατί κάποια πράγματα πρέπει να τ’ ακούσουν όλοι, πολίτες και ξένοι.

Θέλοντας να μιλήσω για την πόλη θα αναφερθώ πρώτα στους πολίτες της. Πολίτες που απέκρουσαν τους επιδρομείς και δημιούργησαν την Αθηναϊκή ηγεμονία εξασφαλίζοντας έτσι στην πόλη απόλυτη αυτάρκεια σε πόλεμο και σε ειρήνη.

Στη συνέχεια θα μιλήσω για  το πολίτευμα και τις αρχές που έφεραν την πόλη σ’ αυτήν την ακμή και τους τρόπους ζωής που έκαναν την πόλη μεγάλη.

Το πολίτευμά της η πόλη δεν το έχει αντιγράψει από άλλους, αντιθέτως οι άλλοι αντιγράφουν το πολίτευμά τους από αυτήν. Λέγεται δημοκρατία γιατί η εξουσία βρίσκεται στα χέρια του Δήμου, του λαού, και όχι στα χέρια της ολιγαρχίας.

Οι αρχές πάνω στις οποίες στηρίζεται το πολίτευμα είναι: Ισονομία που σημαίνει ότι  όλοι οι πολίτες είναι ίσοι μπροστά στον νόμο όταν διεκδικούν το δίκιο τους στα δικαστήρια. Αξιοκρατία που σημαίνει ότι τα ανώτατα αξιώματα ανατίθενται σ’ αυτούς που διακρίνονται σε αρετή. Ισότητα που σημαίνει ότι δίνεται σε όλους, ασχέτως της οικονομικής και κοινωνικής τους θέσης, η ευκαιρία να παίρνουν πολιτικές θέσεις στην πόλη. Ελευθερία σε κάθε έκφανση της  δημόσιας και ιδιωτικής ζωής. Δικαιοσύνη που σημαίνει ότι όλοι, όχι από φόβο αλλά από αίσθημα δικαίου και συνειδητά, υπακούν στις αρχές της πόλης και τους νόμους και ιδιαίτερα σ' εκείνους τους νόμους που προστατεύουν τα δικαιώματα των ασθενεστέρων.

Όσον αφορά στον τρόπο ζωής: η ζωή στην πόλη είναι ευχάριστη. Γίνονται γιορτές και αγώνες όλο το χρόνο. Τα σπίτια είναι ωραία για να ησυχάζουν οι άνθρωποι από τις καθημερινές έννοιες ενώ μέσα σ’ αυτά η δύναμη της πόλης εξασφαλίζει αφθονία και ποικιλία αγαθών από κάθε γωνιά της γης.

Αυτή η πόλη δεν είναι κλειστή και αποκομμένη από φόβο μήπως την κατασκοπεύσουν οι ξένοι. Ούτε κρατάει τους πολίτες της σε διαρκή πολεμική προετοιμασία, γιατί το θάρρος την ώρα της μάχης πηγάζει από την εσωτερική παρόρμηση του καθενός να υπερασπιστεί  τον τρόπο ζωής του. Δεν καταπονεί τους πολίτες της με επίπονες πολεμικές ασκήσεις, αλλά τους εμπνέει το φρόνημα για να επιβάλλουν την κυριαρχία της. Αυτή η εσωτερική παρόρμηση είναι που δίνει την νίκη, αντίθετα με τους αντιπάλους που για να την αντιμετωπίσουν ζουν όλο τον καιρό με πειθαρχία και επίπονη άσκηση. Το αποτέλεσμα είναι οι πολίτες αυτής της πόλης να είναι διπλά κερδισμένοι, γιατί και περνάνε καλά στην ειρήνη και είναι το ίδιο αποτελεσματικοί όταν χρειαστεί να αγωνιστούν. Και θα προσθέσω ακόμη ότι, σε αντίθεση με τους αντιπάλους, δεν φοβούνται να διασπάσουν τις δυνάμεις της πόλης τους σε πολλά μέρη της γης και σε πολλές επιχειρήσεις του στρατού και του ναυτικού, γιατί η πόλη έχει αξιοθαύμαστη δύναμη. Για όλα αυτά η πόλη αξίζει τον θαυμασμό και για πολλά άλλα.

Και ακόμη μερικά πράγματα σχετικά με τον τρόπο ζωής στην πόλη. Οι πολίτες της μαθαίνουν να αγαπάνε το ωραίο σε συνδυασμό με το μέτρο και καλλιεργούν τα γράμματα χωρίς να γίνονται μαλθακοί. Επίσης μαθαίνουν να χρησιμοποιούν τον πλούτο για να κάνουν έργα και να θεωρούν ντροπή το να μη προσπαθούν να ξεφύγουν από τη φτώχεια. Κυρίως μαθαίνουν ότι παράλληλα με τις ιδιωτικές τους δουλειές, οφείλουν να ασχολούνται με τα πολιτικά πράγματα. Μάλιστα αυτόν που δεν ασχολείται με τα κοινά δεν τον θεωρούν φιλήσυχο αλλά άχρηστο. Επειδή είναι πολίτες μιας τέτοιας πόλης μόνο αυτοί μπορούν στη συνέλευση να συζητούν  και να υπολογίζουν με ακρίβεια τους κινδύνους μιας πολεμικής επιχείρησης - χωρίς η γνώση αυτή να τους φέρνει φόβο - και να προσφέρουν τον εαυτό τους για να προστατέψουν την ελευθερία της πόλης. Άνδρες αυτοδύναμοι, πολυπράγμονες, εύστροφοι που τους δημιούργησε η πόλη  και πάνω στους οποίους στηρίζει την δύναμή της. 

Η πόλη είναι σχολείο της Ελλάδας, μια πόλη ανώτερη από τη φήμη της, μια πόλη που έχουν νιώσει την ανωτερότητά της οι εχθροί που νικήθηκαν σε ξηρά και θάλασσα, μια πόλη που κάνει όσους υποτάχθηκαν στην δύναμή της ως σύμμαχοι ή ως υπήκοοι να είναι περήφανοι που συμπορεύονται μαζί της, μια πόλη κυρίαρχη που έχει αφήσει παντού τρόπαια, μια πόλη που θα θαυμάζουν οι μεταγενέστεροι, μια πόλη για την οποία ο καθένας επιλέγει να πεθάνει για να την κρατήσει ζωντανή, αφού μόνο σ’ αυτήν και με τον τρόπο ζωής που αυτή του εξασφαλίζει αξίζει να ζει, μια πόλη που την στολίζουν τα ανδραγαθήματα των ανδρών της. 

Με αφετηρία τα Πολιτικά του Αριστοτέλη

σχολιάζουμε την συγκαιρική πραγματικότητα.

Ο Αριστοτέλης διευκρινίζει ότι αυτό που λέμε κράτος είναι το σύνολο των πολιτών που έχουν κατανείμει την εξουσία και έχουν οργανώσει το πολιτικό και το οικονομικό τους σύστημα. Από τον ρόλο που έχουν αναλάβει οι πολίτες μέσα στο κράτος τους προκύπτει και η φύση του πολιτεύματος και τα χαρακτηριστικά της χώρας. Έτσι όταν οι πολίτες είναι ενεργοί, ενάρετοι και άξιοι, πολίτευμά τους είναι η δημοκρατία και η χώρα τους έχει αυτάρκεια, δηλαδή οικονομική ευμάρεια, ανάπτυξη, στρατιωτική ισχύ, χρηστή διοίκηση και δικαιοσύνη, με λίγα λόγια αυτοδυναμία και ανεξαρτησία σε όλους τους τομείς, είναι μια χώρα στην οποία αξίζει να ζεις.

Άρα, όταν σήμερα οι πολίτες στην μεγάλη τους πλειοψηφία είναι πλημμελώς πληροφορημένοι και χειραγωγούμενοι, ματαιόδοξοι, ημιμαθείς, διαρκώς πολιτικολογούντες χωρίς πολιτική συνείδηση, ατομιστές και αιθεροβάμονες που αρνούνται να δουν ότι τα πράγματα χωρίς κόπο και προσπάθεια εκ μέρους τους θα ακολουθήσουν την λογική των αριθμών και όχι τις προσδοκίες τους, ευλόγως το πολίτευμα  είναι διεφθαρμένη μαζοκρατία, όπου την εξουσία - με την πλήρη στήριξη των ως άνω πολιτών -  την νέμονται αφιλοσόφητοι και ανιστόρητοι, ανερμάτιστοι, ψεύτες, λαϊκιστές, αλαζόνες, μισαλλόδοξοι, δογματικοί, καθεστωτικοί και επικίνδυνα ανίκανοι πολιτικοί και αναποδράστως η χώρα θα παραμένει εξαρτημένη και ταπεινωμένη, μια χώρα στην οποία λυπάσαι που ζεις.

Μη αγαπητοί μου κουλτουριάρηδες, που δεν χάνετε ευκαιρία

να στηλιτεύσετε τα γεγονότα.

Ανάμεσα στα πολλά που σας κάνουν να νιώθετε παραγκωνισμένοι είναι ότι το κοινό παρακολουθεί με συγκίνηση, ακόμη και έκσταση, καλλιτεχνικές παραγωγές ξένες προς την ελληνική πολιτιστική και καλλιτεχνική παιδεία που με νύχια και δόντια ελέγχετε. Πού βρίσκετε το περίεργο; Το ελληνικό κοινό, όπως όλοι οι άνθρωποι, νιώθει την ψυχική παρόρμηση να συμμετέχει σ’ αυτό που του έχει λανσαριστεί ως σπουδαίο και μεγάλο.

Και βέβαια στις συχνές μιντιακές σας εμφανίσεις δεν χάνετε την ευκαιρία να εξαπολύσετε δριμεία κριτική για να απαξιώσετε την πολιτιστική αξία τέτοιων καλλιτεχνικών γεγονότων, ξεχνώντας  ότι η βεβιασμένη γενίκευση είναι επισφαλής και ότι το πιθανότερο είναι ανάμεσα στα πολλά να υπάρχουν κάποια που θα έχουν μηνύματα και θα εμπνεύσουν ιδέες, πίστη, πάθη και οραματισμούς.

    Για το τέλος φυλάτε πάντοτε το πιο χαζό, κάνετε μια πολεμική δήλωση κατά της παγκοσμιοποίησης και της επαπειλούμενης πολιτισμικής «ομοιογενοποίησης». Σαν να μη καταλαβαίνετε, άνθρωποι του πνεύματος εσείς, ότι η παγκοσμιοποίηση και η άμεση πολιτισμική αλληλεπίδραση είναι φυσικά φαινόμενα που δημιούργησε η τεχνολογία. Για να σας το πω απλά, αν, τελείως υποθετικά, αν λέω, αν σήμερα κάποιος από σας δημιουργούσε κάτι πραγματικά καινούργιο και σημαντικό, αυτό μέσω διαδικτύου θα γινόταν ακαριαίως γνωστό και πρότυπο μίμησης παγκοσμίως. Έτσι, είτε το θέλατε είτε όχι, θα είχατε συμβάλει άμεσα στην πολιτισμική ομοιομορφοποίηση! Συγχαρητήρια λοιπόν, αύριο μπορείτε ασφαλώς να δηλώσετε ότι είσθε εναντίον της βροχής, αλλά δεν θα σταματήσει να βρέχει.

Αγαπητέ μου φίλε,

Για την τύχη δεν θα συμφωνήσουμε. Εσύ υποστηρίζεις ότι η  τύχη για τον άνθρωπο έχει καθοριστικό ρόλο. Λες δηλαδή ότι η κοινωνική θέση, λόγου χάριν, και η οικονομική κατάσταση της οικογένειας είναι τυχαίοι παράγοντες, καθοριστικοί όμως για το μέλλον· κι ακόμη ότι είναι δώρο καλής τύχης το να βρεθείς μπροστά σε κάποιον που θα σε εμπνεύσει, ενώ το να βρεθεί μπροστά σου αυτός που θα σε παρασύρει είναι τρικλοποδιά που βάζει η τύχη για να παίξει μαζί σου· το ίδιο και το να βρεθείς ή να μην βρεθείς στο λάθος μέρος τη λάθος στιγμή.

Θα συμφωνήσω μαζί σου μόνο στο τελευταίο. Αυτό το «τυχαίο» είναι μια σειρά γεγονότων που οδηγούν σε κάποια αποτελέσματα έξω από τους στόχους και τα σχέδια των ανθρώπων, χωρίς όμως αυτά τα γεγονότα να εκπορεύονται από μια ανώτερη βούληση που έχει ένα προδιαγεγραμμένο σχέδιο για τον καθένα. Εντάσσω δηλαδή αυτό το «τυχαίο» σε μια μηχανιστική αιτιοκρατία. Εδώ για μένα τελειώνει ο ρόλος του τυχαίου.

Για όλα τα άλλα ισχύει αυτό που είπε ο Ηράκλειτος " Ήθος ανθρώπω δαίμων", που πάει να πει ότι την καλή ή την κακή τύχη την ορίζει στον άνθρωπο το ήθος του. Με τον όρο ήθος οι αρχαίοι εννοούσαν την κρίση, την σύνεση, την ανδρεία, την αποφασιστικότητα, την σταθερή βούληση, την επιμονή, την αντοχή, την αυτοσυγκράτηση απέναντι σε ανεξέλεγκτες παρορμήσεις, την προσωπικότητα και την πρωτοβουλία, όλα αυτά που επιτρέπουν στον άνθρωπο να διαγράψει την πορεία της ζωής του με τους δικούς του όρους.

Οι δυσκολίες και οι ευκαιρίες, φίλε μου, είναι μέρος του παιχνιδιού της ζωής, δεν είναι τύχη, είναι προκλήσεις, αλλά το παιχνίδι αυτό θέλει δυνατούς παίχτες που δεν θα κάμπτονται στις δυσκολίες και δεν θα χάνουν τις ευκαιρίες, για να κάθονται στο τέλος να κλαίνε πάνω από το σπασμένο βάζο μεμψιμοιρώντας για την «τύχη» τους.

Σε χαιρετώ, πάντα φίλη σου.

Ας πεθάνει. Θα ξαναγεννηθεί.

Περί «αθλητισμού» ο λόγος. Υποστηρίζω ότι πρέπει να καταργηθούν όλα τα μη αθλητικά κίνητρα στους στίβους, στο ποδόσφαιρο, στο μπάσκετ, στον σχολικό αθλητισμό, παντού. Δεν γίνεται, μου λένε, γιατί, αν δεν υπάρχουν υψηλές αμοιβές και ανταποδοτικά οφέλη, ο αθλητισμός θα πεθάνει. Ας πεθάνει μαζί με την ατιμία, την απάτη, την αλαζονεία, την βία και την βρωμιά του. Ας πεθάνει μαζί με το αισχρό πρότυπο που εκπέμπει. Θα ξαναγεννηθεί κάποτε. Όταν ξαναγεννηθούν στην κοινωνία η άμιλλα, το φιλότιμο, η αίσθηση του δικαίου και του μέτρου, η σεμνότητα και η πίστη στις ιδέες και τα σύμβολα, τότε θα ξαναγεννηθεί και ο Αθλητισμός.

Ο διάλογος των Μηλίων σε σημερινή γλώσσα. 
Άλλωστε και ο αγαπημένος μου Θουκυδίδης τα έγραψε όπως περίπου πίστευε ότι ειπώθηκαν. 

Αθηναίοι πρέσβεις: Θέλατε διάλογο κορυφής. Δεχθήκαμε. Ας κάνουμε, λοιπόν, διάλογο.

Μηλίων εκπρόσωποι: Τι διάλογο να κάνουμε όταν εσείς έχετε προδιαγράψει το μέλλον μας, ή καταστροφή ή υποταγή.

Αθηναίοι: Αν αυτό πιστεύετε, σταματάμε.

Μήλιοι: Ξέρουμε ότι μιλάμε για τη σωτηρία μας, γι’ αυτό ας συνεχίσουμε.

Αθηναίοι: Ας αφήσουμε τα προσχήματα. Ξέρετε και ξέρουμε και όλοι αποδέχονται, πως το δίκαιο ισχύει μεταξύ ίσων, αλλιώς οι δυνατοί κάνουν ό,τι τους επιτρέπει  η δύναμή τους κι οι αδύναμοι υποχωρούν κι αποδέχονται.

Μήλιοι: Αυτό δεν σας συμφέρει γιατί μπορεί να βρεθείτε εσείς κάποτε στη θέση του αδύνατου.

Αθηναίοι: Αυτό θα συμβεί μόνο αν δεν προστατέψουμε την ηγεμονική μας θέση, αλλά αυτό είναι δικό μας θέμα. Εδώ ήρθαμε γιατί συμφέρει και εμάς  να σωθείτε ερχόμενοι κάτω από την προστασία της Αθηναϊκής ηγεμονίας και εσάς να σώσετε με αυτόν τον τρόπο την πόλη σας. Έχουμε κοινό συμφέρον.

Μήλιοι: Ποιο κοινό συμφέρον, όταν αυτό που προτείνετε σημαίνει ότι εμείς θα γίνουμε δούλοι κι εσείς κύριοί μας;

Αθηναίοι: Υπάρχει κοινό συμφέρον, γιατί εσείς δεν θα καταστραφείτε κι εμείς, αν δεν σας καταστρέψουμε, θα αποκομίσουμε κέρδος.

Μήλιοι: Δηλαδή αποκλείεται να δεχθείτε ουδετεροφιλία;

Αθηναίοι: Αποκλείεται, γιατί η φιλία σας μπορεί να μας βλάψει περισσότερο από το μίσος σας, αφού η φιλία σας θα μπορούσε να ερμηνευτεί από τους υπηκόους μας σαν δείγμα αδυναμίας να σας επιβληθούμε δια της βίας, ενώ το μίσος σας θα είναι απόδειξη της δύναμης μας.

Μήλιοι: Μα δεν είναι ίδια η δική μας περίπτωση και η δική τους.

Αθηναίοι: Όχι είναι χειρότερη. Γιατί είναι ζήτημα όχι μόνο δύναμης αλλά και ασφάλειας για εμάς να υποτάξουμε εσάς τους πιο αδύνατους που μάλιστα μας εναντιώνεστε σ’ ένα πεδίο που θεωρούμαστε κυρίαρχοι.

Μήλιοι: Ας μην αναφερθούμε στο τι είναι δίκαιο και τι άδικο, γιατί δεν συζητάτε επ’ αυτού. Ας μιλήσουμε πάνω στο συμφέρον. Πώς σας συμφέρει μια ενέργεια που θα στρέψει εναντίον σας ακόμη κι αυτούς που σήμερα δεν είναι εχθροί σας από φόβο μήπως κάποτε πάθουν τα ίδια; Πώς θα σας επιφέρει ασφάλεια μια ενέργεια που θα ενισχύσει το στρατόπεδο των αντιπάλων σας;

Αθηναίοι: Εμείς θέλουμε να προλάβουμε κινδύνους από απερίσκεπτες ενέργειες των υπηκόων μας.

Μήλιοι: Κι εμείς δεν θέλουμε να φανούμε δειλοί, αλλά θέλουμε να προστατέψουμε την ελευθερία μας όσο είμαστε ακόμη ελεύθεροι.

Αθηναίοι: Δεν είναι θέμα δειλίας, όταν ο αντίπαλος είναι τόσο ισχυρότερος. Είναι θέμα σωτηρίας της πατρίδας σας.

Μήλιοι: Όσο αγωνιζόμαστε υπάρχει ελπίδα.

Αθηναίοι: Μην εμπιστευτείτε τη μοίρα σας που κρέμεται σε μια κλωστή σε αβέβαιες ελπίδες που θα σας καταστρέψουν.

Μήλιοι: Εμπιστευόμαστε την τύχη μας στους θεούς που βοηθούν τους δίκαιους απέναντι στους άδικους και στους Λακεδαιμονίους που θα μας βοηθήσουν λόγω συγγένειας. Δεν είναι λοιπόν παράλογο το θάρρος μας.

Αθηναίοι: Δεν αισθανόμαστε ότι διαπράττουμε αδικία στα μάτια των θεών γιατί και μεταξύ τους και στη φύση το δίκαιο το επιβάλλει ο ισχυρός. Έτσι το βρήκαμε έτσι κάνουμε κι εσείς το ίδιο θα κάνατε αν είσαστε δυνατοί. Όσο για τους Λακεδαιμονίους είστε ανόητοι να πιστεύετε ότι θα σας βοηθήσουν. Αυτοί θεωρούν έντιμο και δίκαιο ό,τι τους συμφέρει.

Μήλιοι: Ακριβώς γι’ αυτό πιστεύουμε ότι θα μας βοηθήσουν.

Αθηναίοι: Δεν καταλαβαίνετε ότι για τους Λακεδαιμόνιους συμφέρον είναι η ασφάλειά τους, ενώ το δίκαιο και το έντιμο εγκυμονούν κινδύνους που δεν είναι διατεθειμένοι να αποτολμήσουν;

Μήλιοι: Στην περίπτωσή μας ο κίνδυνος για τους Λακεδαιμονίους δεν είναι μεγάλος.

Αθηναίοι: Για τους Λακεδαιμονίους το θέμα δεν είστε εσείς αλλά ότι δεν έχουν τόση εμπιστοσύνη στις δυνάμεις τους ώστε να τα βάλουν μαζί μας σε χώρο όπου έχουμε σαφή υπεροχή.

Μήλιοι: Μπορεί να καλέσουν κι άλλους και να υπάρξει κλιμάκωση της σύγκρουσης και τότε να πρέπει να αγωνιστείτε για τον εαυτό σας.

Αθηναίοι: Είπαμε να μιλήσουμε για τη σωτηρία της πατρίδας σας κι εσείς για το θέμα αυτό δεν μιλάτε σαν λογικοί άνθρωποι. Εμείς θα αποσυρθούμε και στο μεταξύ εσείς φροντίστε να σκεφθείτε κάτι λογικό. Προσέξτε μη σας παρασύρει η λέξη ντροπή σε πραγματικές ντροπές και συμφορές. Δεχθείτε τους λογικούς μας όρους και μη θέλετε να φανείτε ανώτεροι αλλά συνετοί απέναντι στους δυνατότερους.

Μήλιοι (μετά από σύντομη διαβούλευση μεταξύ τους):  Δεν αλλάζουμε γνώμη, έχουμε εμπιστοσύνη στην τύχη, στους θεούς και στους Λακεδαιμονίους, σας προτείνουμε όμως να  είμαστε φίλοι και να φύγετε  αφού κάνουμε  συνθήκη ωφέλιμη και για τους δυο μας.

Αθηναίοι: Στηρίζεστε σε μελλοντικές ελπίδες και δεν βλέπετε την πραγματικότητα. Τα παίξατε όλα για όλα και θα τα χάσετε όλα.